TÖVHİDİN MAHİYYƏTİ VƏ DƏRİNLİKLƏRİ

Document Type : Original Research Paper

Author

İslam araşdırmaları fakültəsinin məzunu, Hikmət və Dinlərarası Araşdırma İnstitutu, Əl-Mustafa Beynəlxalq Virtual Universiteti, Qum, İran

Abstract

Bu məqalə İslam dininin ən əsas əqidəsi olan Tövhid (Allahın birliyi) anlayışını teoloji-fəlsəfi baxımından təhlil edir. Tədqiqatın əsas sualı: "Tövhid anlayışının mahiyyəti nədir və bu anlayışın dərinlikləri – Tövhid-i Zati, Tövhid-i Sifati, Tövhid-i Əf'ali və Tövhid-i İbadəti – necə izah olunur?" Məqalədə mötəbər mənbələr əsas götürülərək, Tövhidin müxtəlif səviyyələri araşdırılır. Tədqiqat göstərir ki, şiə teologiyasında Tövhid təkcə "Allah birdir" mücərrəd ifadəsi ilə məhdudlaşmır; o, Allahın zatını, sifətlərini, feillərini və ibadətini əhatə edən dərin bir fəlsəfi-kəlami sistemdir. Şiə mütəkəllimləri Tövhid-i Sifati məsələsində "sifətlərin zatın eyni olması" (eyniyyət) prinsipini müdafiə edərək, Allahın sifətlərini Onun zatından ayrı bilməzlər. Tövhid-i Əf'ali isə bütün feillərin Allahın iradəsi ilə baş verməsi, lakin insanın qəsb (iktisab) yolu ilə onlarda rol sahibi olması kimi izah olunur. Məqalə həmçinin göstərir ki, Tövhidin dərk edilməsində ağıl (əql) əsas rol oynayır; İmamlar (ə) müxaliflərlə mübahisələrində daha çox əqli dəlillərə - hüdus (yaranmışlıq) və nizam (intizam) dəlillərinə - müraciət etmişlər. Nəticə olaraq, şiə düşüncəsində Tövhid həm nəql, həm də əql vasitəsilə dərk edilən, insanın fitrətinə uyğun olan və bütün İslam əqidə sisteminin özəyini təşkil edən bir həqiqətdir.

Keywords


Qurani-Kərim
Kuleyni, Məhəmməd ibn Yəqub. Əl-Kafi (Hədis toplusu, 8 cilddə). Tehran: Darul-Kütubil-İslamiyyə, 1367 (Hicri-Şəmsi). (İstifadə olunan cildlər: 1 - "Kitab ət-Tövhid" bəhsləri)
Səduq, Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Əli ibn Babaveyh. Kitab ət-Tövhid (Allahın birliyi haqqında). Qum: İntişarat-ı Cəamə Müdərrəsîn - Hovzeyi-İlmiyyə, 1398 (Hicri-Qəməri).
Şeyx Müfid, Məhəmməd ibn Numan. Əl-İrşad (İmamların həyatı). Qum: Müəssisəti Ali əl-Beyt, 1413 (Hicri-Qəməri).
Molla Sədra, Məhəmməd ibn İbrahim. Əl-Hikmət əl-Mütəaliyyə fi-l-Əsfar əl-Əqliyyə əl-Ərbəə (Dörd Səyahət). Beyrut: Daru İhyait-Turasil-Ərəbi, 1981. (İstifadə olunan cild: 6 - Vücud, Tövhid və sifətlər bəhsləri)
Təbatəbai, Seyyid Məhəmməd Hüseyn. Əl-Mizan fə Təfsiril-Quran (Quran təfsiri, 20 cilddə). Beyrut: Müəssisətul-Ələmil-Mətbuat, 1970. (İstifadə olunan cild: 1 - "Fatihə" və "İxlas" surələrinin təfsiri)
Əllamə Hilli, Həsən ibn Yusif. Əl-Bab əl-Hadi əl-Əşər (On iki imam əqidəsi). Tehran: İntişarat-ı Hikmət, 1380 (Hicri-Şəmsi).
Şərif Rəzi, Əbu əl-Həsən Məhəmməd ibn Hüseyn. Nəhcül-Bəlağə (İmam Əlinin xütbələri, məktubları və hikmətləri). Qum: İntişarat-ı Hicrət, 1387 (Hicri-Şəmsi).
Mütəhhəri, Murtəza. Tövhid (Məqalələr toplusu). Tehran: İntişarat-ı Sadra, 1370 (Hicri-Şəmsi). (İstifadə olunan fəsil: "Tövhidin Səviyyələri", səh. 20-80)
Sübhanı, Cəfər. Doctrines of Shi'i Islam: A Compendium of Imami Beliefs and Practices. London: I.B. Tauris, 2001. 
Azarakhshi, Mostafa; Demir, Abdulalim. İmâmiyye Şîası Rivâyet Kaynaklarına Göre İmâmların Allah'a İnanmayanlara Getirdikleri Aklî Deliller. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cild 8, səh. 524-543, 2021. 
Tusi, Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Həsən. Ət-Tibyan fə Təfsiril-Quran (Quran təfsiri, 10 cilddə). Beyrut: Daru İhyait-Turasil-Ərəbi, 1957. (İstifadə olunan cild: 1 - "Rum" surəsinin təfsiri)
Təbərsi, Əbu Əli Fəzl ibn Həsən. Məcmə'ul-Bəyan fə Təfsiril-Quran (Quran təfsiri, 10 cilddə). Beyrut: Daru İhyait-Turasil-Ərəbi, 1960. (İstifadə olunan cild: 10 - "İxlas" surəsinin təfsiri)